Relatie EU-Rusland - EU monitor

EU monitor
Tuesday, October 15, 2019
calendar

Relatie EU-Rusland

Source: Europa Nu.
Kremlin (foto Meghas)
Bron: Meghas - WikiMedia

De relatie tussen de Europese Unieái (EU) en Rusland is gespannen. Meerdere conflicten spelen hierbij een rol. De betrekkingen zijn vooral onder druk komen te staan na de Russische annexatie van de Krim in 2014 en de Russische steun aan pro-Russische rebellen in Oekra´ne. Daarnaast vindt de EU de mensenrechtensituatie in Rusland zorgelijk. Rusland heeft op zijn beurt felle kritiek op het Europese nabuurschapsbeleidái. Beide machten zijn het bovendien oneens over de manier van omgaan met de Syrische burgeroorlog.

In de EU is discussie over de aanpak van deze moeizame relatie. Sommige lidstaten zijn voorstander van een harde aanpak. Anderzijds zijn er ook lidstaten die door een milde opstelling escalatie willen voorkomen. Dit heeft met name te maken met de Europese handelsbelangen in Rusland en de afhankelijkheid van veel lidstaten van Russische energie.

Toch heeft de EU de afgelopen jaren verschillende sancties tegen Rusland ingesteld. Zo geldt een invoerverbod voor producten uit de Krim en Sebastopol en de Russische toegang tot bepaalde kapitaalmarkten van de EU is beperkt. Rusland heeft tegenmaatregelen genomen en bijvoorbeeld een zwarte lijst opgesteld van tientallen Europese politici en militairen, die Rusland niet meer mogen betreden. Ook zette de Russische regering de import van landbouwproducten uit de EU stop. In september 2019 verlengde de Raadái de reisverboden en bevriezing van tegoeden tot maart 2020. De economische sancties tegen Rusland lopen nog tot 31 januari 2020.

1.

Inzet Europese Unie

Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomst

In 1994 sloten de Europese Unie, Rusland en de Nieuwe Onafhankelijke Staten (NOS), een Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomstái (PSO). In december 1997 trad deze overeenkomst in werking met als doel een geschikt kader te bieden voor een politieke dialoog omtrent het versterken van democratie, (markt)economie en wederzijdse investeringen. Sinds 2006 wordt met Rusland onderhandeld over een akkoord dat de PSO moet vervangen. Hierover is echter nog altijd geen overeenstemming bereikt, mede door de verslechterde politieke relatie.

Vier Gemeenschappelijke Ruimten

Aangezien Rusland geen deel wilde uitmaken van het Europese Nabuurschapsbeleidái (ENP), besloten Rusland en de EU in 2003 vier gemeenschappelijke ruimten te creŰren om samenwerking te bevorderen. Er bestonden weinig concrete verschillen tussen de actiepunten van het ENP en de actiepunten van de vier gemeenschappelijke ruimten. Daarom komen de Europese subsidies ook uit het ENP-programma. In 2005, tijdens de conferenties van Moskou en Londen, werd een programma uitgestippeld voor vier beleidsterreinen. Deze hebben betrekking op:

  • 1. 
    economie en milieu;
  • 2. 
    vrijheid, veiligheid en justitie (onderhandelingen op dit gebied zijn momenteel opgeschort);
  • 3. 
    externe veiligheid;
  • 4. 
    onderwijs en onderzoek, inclusief cultuur.

EU-Rusland top

De EU-Rusland top vormde een geschikt kader om conflicten op te lossen, en relaties tussen beide partijen te onderhouden en waar mogelijk te verbeteren. Zo werd tijdens een top in juni 2013 gesproken over de situatie in SyriŰ, het Iraans nucleair programma, Afghanistan, Noord-Korea, regionale conflicten in Europa en de economische situatie van beide partijen. In januari 2014, tijdens de 32ste EU-Rusland top, spraken beide partijen af te zullen kijken naar de gevolgen van het Europese Nabuurschapsbeleid (ENP) voor Rusland. De EU gelastte de laatste top in juni 2014 af wegens de annexatie van de Krim. Sindsdien heeft er geen EU-Rusland top meer plaatsgevonden.

Handelsrelaties

Rusland is de vierde handelspartner van de EU. Voor Rusland is de EU zelfs de grootste handelspartner. Daarnaast is de EU de grootste investeerder in Rusland. De belangrijkste Europese exportproducten naar Rusland zijn machines, transportmiddelen en chemicaliŰn. DE EU importeert uit Rusland vooral olie en gas. Door de belangrijke handelsbetrekkingen is het voor de EU noodzakelijk om goede contacten met Rusland te onderhouden, en om te blijven streven naar juridisch bindende akkoorden.

Lid Wereldhandelsorganisatie

Sinds het sluiten van de Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomst (PSO) in 1994, hebben beide partijen ernaar gestreefd om Rusland toe te laten treden tot de Wereldhandelsorganisatieái (WHO). Op 15 december 2011 is Rusland toegetreden tot de organisatie, die inmiddels 164 leden telt.

2.

Politieke geschillen

Buurlanden

Rusland vatte de deelname aan het Europees Nabuurschapsbeleid door voormalige Sovjetstaten Oekra´ne, Azerbeidzjan, Wit-Rusland, MoldaviŰ en GeorgiŰ op als een partnerschap tegen Rusland. Door de uitbreidingsplannen van de Europese Unie kwam ook de Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomst met Rusland onder druk te staan, vooral met betrekking tot de Centraal-Europese landen. Ook de associatieverdragenái die de EU met verschillende voormalige Sovjetstaten gesloten heeft, hebben tot spanningen met Rusland geleid.

Oekra´ne-conflict

In 2014 annexeerde Rusland het Oekra´ense schiereiland de Krim. Volgens president Poetin was dit nodig om de overwegend Russisch sprekende bevolking op de Krim tegen de Oekra´ense regering te beschermen. In de Oost-Oekra´ense gebieden Donetsk en Loegansk braken dat jaar ook gevechten uit tussen pro-Russische separatistische groeperingen en het Oekra´ense leger. Hoewel er op dit moment minder gevochten wordt dan voorheen, lijkt vrede in Oost-Oekra´ne nog ver weg te zijn. De EU heeft de annexatie en de Russische steun voor de separatisten veroordeeld, en steunt de soevereiniteit van Oekra´ne.

Neerstorten MH17

In juli 2014 stortte een vliegtuig van Malaysia Airlines neer in Oost-Oekra´ne. Daarbij kwamen 298 mensen om het leven, onder wie 193 Nederlanders. Vermoed wordt dat het toestel per ongeluk is neergeschoten door pro-Russische separatisten, met behulp van een door Rusland geleverd raketsysteem. Buitenlandse waarnemers konden de rampplek moeilijk bereiken. Verschillende EU-leiders vonden dat Poetin de pro-Russische separatisten moest dwingen om beter mee te werken in het rampgebied. De EU besloot na het incident tot economische sancties tegen Rusland.

Sancties

Lange tijd wilde de EU niet overgaan tot economische sancties, maar na de vliegramp werden de 28 lidstaten het toch eens om dergelijke sancties tegen Rusland in te voeren. Op de Europese top van 30 augustusái 2014 besloot de Europese Raadái, wegens aanhoudende Russische steun aan de separatisten in Oost-Oekra´ne, de sancties met spoed uit te breiden. Daarnaast trok Brussel 125 miljoen euro uit om de gedupeerde landbouwsector te compenseren.

In maart 2015 besloot de Europese Raad de economische strafmaatregelen te koppelen aan het nakomen van het vredesakkoord voor Oost-Oekra´ne ('Minsk II'). De meeste Europese leiders zijn tegen het leveren van wapens aan Oekra´ne. De Europese Unie ziet meer in diplomatiek overleg.

Er zijn drie sanctiepakketten van kracht:

  • bevriezing van tegoeden en inreisverboden: dit geldt voor circa 150 personen en enkele tientallen organisaties die mede verantwoordelijk zijn voor schending van territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van Oekra´ne.
  • economische sancties tegen de Krim en Sebastopol: een verbod op de invoer van goederen uit deze twee gebieden, de export van bepaalde goederen naar die gebieden en een verbod op investeringen - deze zijn verlengd tot 23 juni 2020.
  • economische sancties tegen specifieke sectoren van de Russische economie - deze zijn verlengd tot 31 januari 2020.

In reactie op deze sancties heeft Rusland de import van alle landbouwproducten uit de Verenigde Staten en alle groenten en fruit uit de EU-lidstaten verboden. Voor de EU is hiermee een bedrag van circa 5 miljard euro gemoeid. Nederland levert een relatief groot deel van deze producten. Rusland heeft eveneens een zwarte lijst opgesteld met inreisverboden voor circa 90 Europese politici en militairen. Op deze Russische zwarte lijst staan politici die kritiek hebben geuit op Rusland en de politieke omwenteling in Oekra´ne steunden.

Energiebeleid

De Europese Unie is voor een groot gedeelte afhankelijk van Russisch gas. Rusland is de grootste olie- en gasexporteur naar de Europese Unie. Het door Rusland gevoerde energiebeleid wordt daarom scherp in de gaten gehouden en vormt een essentieel onderdeel van de de EU-Rusland relatie. Pijpleidingen lopen zowel door niet-EU-lidstaten (Wit-Rusland en Oekra´ne), als door lidstaten Polen en Duitsland. De Europese afhankelijkheid van Russische energie is een niet zelden gebruikt pressiemiddel. Zo heeft Rusland de gaskraan naar Oekra´ne regelmatig dichtgedraaid.

Op 15 februari 2015 presenteerde Eurocommissaris MaroÜ Sefčovičái de plannen voor een energie-unie. Het plan is dat de lidstaten nauwer gaan samenwerken op het gebied van energie om zo onafhankelijker te worden van Russisch gas.

Mensenrechten

Een garantie tot het verbeteren van de mensenrechtensituatie in Rusland is voor de Europese Unie een belangrijke voorwaarde bij het sluiten van verdragen. In het verleden heeft de EU meermaals kritiek en zorgen geuit over de mensenrechtenschendingen als de omstreden antihomowetgeving, de belemmering van het recht op demonstreren en het gebrek aan vrijheid van meningsuiting. Ook zijn de afgelopen jaren verschillende Russische journalisten en criticasters vermoord.

Daarnaast heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens Rusland veroordeeld voor meer dan tweehonderd doden en verdwijningen in TsjetsjeniŰ. De stabiliteit van de regio en waarborging van de mensenrechten en Tsjetsjeense cultuur zijn van groot belang voor de EU.

Desinformatie en hacken

De Europese Unie stelt dat Rusland de eigen bevolking te vaak een verkeerd beeld van gebeurtenissen en de relatie met het westen voorschotelt. Nederland en Polen spraken na de ramp met MH17 af een eigen Russischtalig persagentschap op te richten om tegenwicht te bieden tegen Russische propaganda. Ook heeft de diplomatieke dienst van de EU op 1 september 2015 een eigen, kleine, eenheid opgericht om desinformatie te bestrijden. De eenheid spoort desinformatie op en verstrekt informatie over EU-beleid in de oostelijke buurlanden.

De activiteiten van deze eenheid worden volledig door de lidstaten uitgevoerd en betaald. Rusland stelt dat het zelf juist de agressieve westerse propaganda aan de kaak wil stellen.

Daarnaast is meldde EEAS dat Russische organisaties de ambassade van de Europese Unie in Moskou hebben gehackt in 2017. Ook werden de afgelopen jaren verschillende denktanks aangevallen door staatshackers, aldus Microsoft.

3.

Geschiedenis van de betrekkingen

Vanaf het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, in december 1991, onderhoudt de Europese Unie diplomatieke relaties met Rusland. In 1994 sloten de EU en Rusland een Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomstái (PSO). Nadat de Europese Unie in 2003 haar plannen voor het Europees Nabuurschapsbeleidái (ENP) had gepresenteerd, besloot Rusland zich hier niet bij aan te sluiten. Het land benadrukte dat het als 'gelijke partner' van Europa wil worden gezien, in tegenstelling tot 'junior partner', zoals het ENP de aangesloten landen volgens Rusland behandelde.

4.

Meer informatie